blacha przewodnika tatrzańskiego
Tatry dla każdego

Artur Krupiński

przewodnik tatrzański

tel. 608-753-206

Z przewodnikiem w Tatry

Skorzystaj z usług przewodnika tatrzańskiego.
Wycieczki z przewodnikiem są zawsze udane.

Janosik. Prawdziwa historia

Zbójnictwo w Karpatach było zjawiskiem częstym. Dezerterzy, zbiegli chłopi, pospolici przestępcy ukrywali się w górach i łączyli w grupy (zwane towarzystwami, kompaniami), napadające na karczmarzy, kupców, plebanie i bogatych gospodarzy. Nie było w zbójnictwie niczego pięknego, zwykłe kradzieże, rabunki i morderstwa.

Mimo to romantyczne historie zbójników były częścią górskiego folkloru. Jednak słowacki i polski mit Janosika przerósł wszystko. Chociaż Janosik zbójował niecałe dwa lata i w tym czasie nie dokonał wielkich przestępstw (z wyjątkiem dwóch napaści na osoby pochodzące z arystokracji), właśnie jego osoba stała się symbolem zbójnika. Wielu autorów zastanawia się, dlaczego on. Czy dlatego, że był przystojny (czego nie wiemy) i umarł tak młodo (miał 25 lat)? Może rzeczywiście rozdawał łupy biednym? Raczej nie rozdawał, tylko „miał gest” i podczas zabaw wydawał zdobyte bogactwa. A jeśli już rozdawał, to dziewczętom... Być może mit powstał dlatego, że Janosik zbójował w czasie po upadku powstania Rakoczego, kiedy ludzie potrzebowali odrobiny wolności. On był wolny i stał się symbolem wolności, może nawet stał się swego rodzaju buntownikiem przeciw systemowi. Takie postacie często przewijają się przez historię i później (po porażce i brutalnej śmierci) oblekane są w legendę. Na jedno warto zwrócić uwagę. Janosik najprawdopodobniej (czyt. nie udowodniono mu tego) nikogo nie zabił. Jeśli to prawda, to ten fakt wyraźnie odróżnia Janosika od innych zbójników.

Jerzy Janosik (Juraj Janosik) urodził się w 1688 r. w Terchowej pod Małą Fatrą. Stara, drewniana zabudowa została w większości zniszczona w 1945 r. przez wycofujących się Niemców. Najciekawszym (zapewne) obiektem jest zbudowany w 1988 r. pomnik Janosika — wykonana ze stali nierdzewnej, nadnaturalnej wielkości postać (7,5 m wysokości), widoczna doskonale z wielu miejsc i dużej odległości... Jest także Muzeum Janosika, prezentujące zbiory etnograficzne i te związane ze zbójnicką tradycją.

W księgach parafii wsi Varina zachowała się metryka chrztu Juraja Jánošíka (pol. Jerzy Janosik). W 1707 r. zaciągnął się do wojsk Franciszka Rakoczego II (tzw. kuruców) i brał udział w węgierskim powstaniu antyaustriackim. Po powstaniu wrócił do Terchowej, ale wkrótce został wcielony do armii austriackiej jako poborowy i trafił do oddziału straży zamkowej w Bytczy. Tam poznał Tomasza Uhorczika, harnasia więzionego w tym zamku, z którym się blisko zaprzyjaźnił. Wkrótce Janosik został wykupiony przez rodzinę z wojska i wrócił do Terchowej. W tym samym czasie z więzienia uciekł Uhorczik. Odwiedził on Janosika w Terchowej i zwerbował do swojej kompanii.

Pierwszą wyprawą zbójecką Janosika był rabunek płótna na Morawach. W tym czasie Uhorczik ożenił się, przybrał nowe nazwisko i zamieszkał w Klenowcu. Jego dom stał się miejscem zimowania bandy. Po wycofaniu się Uhorczika, dowództwo objął Janosik. Kierował sporą grupą ok. 30. ludzi i działał na słowackim Podtatrzu, a także na Śląsku i Morawach. Na polskim Podtatrzu prawdopodobnie nigdy nie był. W 1712 r. banda dokonała wielu rabunków, w tym napadła na magnata Jana Radwańskiego i barona Wacława Zemskalę. Kompania Janosika obrabowała handlarza wina, kramarzy, żonę pastora, nie gardziła też mniejszym łupem. W październiku 1712 r. ujęto Janosika i osadzono na zamku w Hrachowie, ale przekupił straż więzienną i uciekł. Po ucieczce napadł na wdowę po cesarskim dostojniku, panią Schardon, rabując wiele kosztowności i broń. Ten napad mógł zaważyć na losach Janosika, bo władze Liptowa musiały zapłacić wdowie duże odszkodowanie, bo do nich należało zabezpieczenie traktów przez zbójnikami. To wydarzenie zapewne spowodowało intensywne działania, mające na celu ujęcie Janosika i rozbicie bandy. Podczas ostatniego napadu, na plebanię w Domaniży, zginął (zabity przez jednego z członków bandy) ksiądz broniący się na plebanii.

Jerzego Janosika ujęto na zimowisku w Klenowcu na początku marca 1713 r. Razem z Janosikiem ujęto i osadzono w więzieniu Tomasza Uhorczika, u którego Janosik się ukrywał. Zachowane akta sądowe nie podają, kto wydał harnasia (choćby w formie wzmianki o wypłaconej nagrodzie).

Po uwięzieniu przewieziono Janosika do Liptowskiego Mikulasza. 16 marca rozpoczął się proces w (stojącym do dzisiaj) tzw. domu Hanzelego. Mimo złożenia dobrowolnych zeznań, oskarżonego poddano torturom... Szybko wydano wyrok: śmierć przez powieszenie na haku. Wykonano go 18 marca 1713 r. w Liptowskim Mikulaszu.

Literatura:

  1. Urszula Janicka-Krzywda, „Poczet harnasi karpackich”, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1988
  2. Maciej Pinkwart, „Północna Słowacja”, Firma Księgarsko-Wydawnicza „KANON”, Zakopane 2001
  3. Stanisław Staszic, „O ziemorodztwie Karpatow i innych gor i rownin Polski”, Atlas (reprint), Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1955